اپیزود هشتم پادکست رواق (آخرین وسوسه مسیح)
اپیزود هشتم پادکست رواق: آخرین وسوسهٔ مسیح و مفتش اعظم
در ادامهٔ جستار پادکست رواق، در این نوشته خلاصه‌ای از اپیزود هشتم با روایت فرزین رنجبر را مرور می‌کنیم. نسخه ویرگول این مطلب نیز در دسترس است.
در این قسمت، سیر خوداستثناپنداری و انکار مرگ را در بستر اساطیر و ادیان پی می‌گیریم و با روایت درخشان مفتش اعظم از رمان برادران کارامازوف فئودور داستایوفسکی همراه می‌شویم.
آرایش مرگ و فرار از اصالت وجود
در طول تاریخ، ساختارهای گوناگونی برای کاستن از زهر اضطراب مرگ پدید آمده‌اند: ۱. بی‌ارزش شمردن وجود مادی: مانند آیین‌های شوالیه‌گری یا سامورایی، که با بی‌مقدار ساختن زندگی این‌جهانی، اضطراب از کف دادنش را مهار می‌کردند. ۲. باور به حامی غیبی و تافتهٔ جدابافته بودن: احساس اینکه من نزد پروردگار دردانه‌ام و نیرویی ماورایی پیوسته حوادث را برای من کنترل می‌کند تا آسیبی نبینم.
روایت مشهوری از امام صادق (ع) پرستش را به سه گونه تقسیم می‌کند: عبادت بردگان (از سر ترس)، عبادت بازرگانان (به طمع پاداش)، و عبادت آزادگان (از سر عشق و رهایی).
افسانهٔ مفتش اعظم و وسوسه‌های سه‌گانه
در قرن شانزدهم و اوج قدرت دستگاه کلیسا، مسیح بازمی‌گردد. کاردینال پیر (مفتش اعظم) او را به سیاه‌چال می‌افکند و در نیمه‌شب به دیدارش می‌آید:
«چرا بازگشته‌ای تا مخل کار ما شوی؟ تو برای مردم آزادی خواستی، اما آزادی باری سنگین و هراس‌آور بود؛ آن‌ها آزادی‌شان را دو دستی تقدیم ما کردند تا در ازایش به آنان نان، معجزه و اقتدار ببخشیم. مردم نمی‌خواهند مثل مسیح باشند، آن‌ها می‌خواهند تنها نام مسیحی بر خود نهند.»
مفتش اعظم یادآور سه وسوسه‌ای می‌شود که شیطان در بیابان پیش روی مسیح گرسنه نهاد: ۱. تبدیل سنگ‌ها به نان: مهار توده‌ها از طریق برآوردن نیازهای مادی. ۲. اقتدار و پادشاهی دنیوی: حاکمیت قهری و سلب مسئولیت انتخاب از مردم. ۳. پرت کردن خود از صخره به امید نجات معجزه‌آسا: تسلیم شدن در برابر توهم خوداستثناپنداری و آزمودن حامی غیبی.
مسیح هیچ‌یک از این سازوکارهای تسلیم را نپذیرفت و بر آزادی اگزیستانسیال انسان پای فشرد؛ اما کلیسا هر سه را به کار بست تا برای توده‌ها خواب خرگوشی امنی بسازد که در آن رنج مواجهه با آزادی و مرگ حس نشود.
منابع بیشتر برای مطالعه پیرامون فصل مفتش اعظم:
- تحلیل مفتش اعظم در وب‌سایت فرزانش
- یادداشت محمدرضا شعبانعلی درباره مفتش اعظم
- نسخه صوتی کتاب مفتش اعظم در فیدیبو
میلاد هر پیامبر، مرگ آیینی است برساختهٔ مردمانی؛
و مرگ هر پیامبر، میلاد آیینی نو.
قسمت‌های دیگر
- جستاری در باب پادکست رواق (مدخل اصلی)
- اپیزود اول و دوم: روان‌درمانی اگزیستانسیال و ترس‌های وجودی
- اپیزود ششم: من دلم می‌خواد برگردم به کودکی
- اپیزود هفتم: سنگر انکار
- اپیزود نهم: پنهان شدن در لانه گرگ
- فهرست کامل اپیزودها
